Οθόνες και Καθυστέρηση Λόγου: Ποια είναι η αλήθεια;
Τα τελευταία χρόνια οι οθόνες έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Κινητά τηλέφωνα, tablets, τηλεοράσεις και υπολογιστές βρίσκονται σχεδόν σε κάθε σπίτι, ενώ πολλά παιδιά έρχονται σε επαφή μαζί τους από πολύ μικρή ηλικία.Ένα από τα συχνότερα ερωτήματα που ακούμε από τους γονείς είναι:«Μπορεί η πολλή ώρα μπροστά σε μια οθόνη να καθυστερήσει την ομιλία του παιδιού μου;»Η απάντηση χρειάζεται προσοχή. Οι οθόνες δεν αποτελούν από μόνες τους τη μοναδική αιτία μιας καθυστέρησης λόγου. Ωστόσο, η υπερβολική ή ακατάλληλη χρήση τους, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες, μπορεί να περιορίσει πολύτιμες ευκαιρίες επικοινωνίας και γλωσσικής αλληλεπίδρασης.
Πώς μαθαίνει ένα παιδί να μιλά;
Η γλώσσα δεν αναπτύσσεται παθητικά.Ένα μικρό παιδί μαθαίνει να επικοινωνεί μέσα από την αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους γύρω του. Ακούει τη φωνή της μαμάς και του μπαμπά, παρατηρεί τις εκφράσεις του προσώπου τους, δείχνει ένα αντικείμενο, περιμένει μια αντίδραση, μιμείται ήχους και λέξεις και σταδιακά καταλαβαίνει ότι η επικοινωνία είναι μια διαδικασία «δίνω και παίρνω».Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί δείχνει μια μπάλα και ο γονέας απαντά:«Ναι! Μπάλα! Θέλεις την κόκκινη μπάλα; Πάμε να την πάρουμε!»δημιουργείται μια πραγματική στιγμή γλωσσικής μάθησης.Το παιδί ακούει λέξεις που σχετίζονται με αυτό που το ενδιαφέρει εκείνη τη στιγμή και ταυτόχρονα εξασκεί τη βλεμματική επαφή, την εναλλαγή σειράς, την κοινή προσοχή και την επικοινωνιακή πρόθεση.
Τι συμβαίνει όταν η οθόνη καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ημέρας;
Το βασικό ζήτημα δεν είναι μόνο πόση ώρα βρίσκεται ένα παιδί μπροστά στην οθόνη, αλλά και τι χάνει εκείνη την ώρα.Όταν η χρήση οθονών αντικαθιστά το παιχνίδι, τη συζήτηση, την κίνηση, την εξερεύνηση και την επαφή με τους γονείς ή άλλα παιδιά, μειώνονται οι φυσικές ευκαιρίες για ανάπτυξη του λόγου.Ένα βίντεο μπορεί να περιέχει πολλές λέξεις, τραγούδια και εικόνες. Δεν μπορεί όμως να ανταποκριθεί με τον ίδιο τρόπο στο βλέμμα του παιδιού, να περιμένει την απάντησή του, να ακολουθήσει το ενδιαφέρον του ή να προσαρμόσει αυθόρμητα τη γλώσσα του σε αυτό που προσπαθεί να επικοινωνήσει.Η γλώσσα χρειάζεται σχέση, αλληλεπίδραση και ανταπόκριση.
«Μα βλέπει εκπαιδευτικά βίντεο!»
Το γεγονός ότι ένα πρόγραμμα χαρακτηρίζεται ως «εκπαιδευτικό» δεν σημαίνει ότι μπορεί να αντικαταστήσει την πραγματική επικοινωνία.Ένα παιδί μπορεί να μάθει ένα τραγουδάκι, αριθμούς, χρώματα ή ακόμη και μεμονωμένες λέξεις μέσα από ένα βίντεο. Η γλωσσική ανάπτυξη, όμως, είναι πολύ περισσότερα από την απομνημόνευση λέξεων.Χρειάζεται να μπορεί να χρησιμοποιεί τη γλώσσα λειτουργικά: να ζητά, να σχολιάζει, να απαντά, να κάνει ερωτήσεις, να περιγράφει, να διηγείται και να επικοινωνεί τις ανάγκες και τις σκέψεις του.Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες, η ανθρώπινη αλληλεπίδραση παραμένει αναντικατάστατη.
Πρέπει λοιπόν να απαγορεύσουμε εντελώς τις οθόνες;
Όχι απαραίτητα.Ο στόχος δεν χρειάζεται να είναι ο πανικός ή η δημιουργία ενοχών στους γονείς. Σημασία έχει η χρήση της οθόνης να γίνεται με όρια, κατάλληλο περιεχόμενο και, όπου είναι δυνατό, με συμμετοχή του γονέα.Αντί το παιδί να παρακολουθεί μόνο του ένα βίντεο, ο γονέας μπορεί να καθίσει μαζί του και να μετατρέψει την εμπειρία σε επικοινωνία:«Τι κάνει το σκυλάκι;»«Πού είναι το αυτοκίνητο;»«Ωχ! Έπεσε! Τι λες να γίνει τώρα;»Με αυτόν τον τρόπο η οθόνη παύει να είναι μια εντελώς παθητική δραστηριότητα και γίνεται αφορμή για συζήτηση.
Τι μπορούμε να κάνουμε στο σπίτι;
Δεν χρειάζονται ειδικά παιχνίδια ή συνεχείς «ασκήσεις λόγου». Η καθημερινότητα προσφέρει δεκάδες ευκαιρίες επικοινωνίας.Μιλήστε στο παιδί την ώρα που ντύνεται, μαγειρέψτε μαζί, διαβάστε ένα παραμύθι, παίξτε με αυτοκινητάκια ή κούκλες, τραγουδήστε, πηγαίνετε μια βόλτα και σχολιάστε όσα βλέπετε.Και, κυρίως, δώστε του χρόνο να απαντήσει.Η επικοινωνία δεν είναι μόνο να μιλάμε εμείς στο παιδί. Είναι να δημιουργούμε χώρο ώστε να προσπαθήσει να επικοινωνήσει και εκείνο.
Πότε χρειάζεται να απευθυνθούμε σε λογοθεραπευτή;
Κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό ανάπτυξης. Ωστόσο, όταν ένας γονέας παρατηρεί ότι το παιδί χρησιμοποιεί πολύ λίγες λέξεις για την ηλικία του, δυσκολεύεται να κατανοήσει απλές οδηγίες, δεν προσπαθεί να επικοινωνήσει, δεν συνδυάζει λέξεις όταν αναμένεται αναπτυξιακά ή παρουσιάζει απώλεια δεξιοτήτων που είχε ήδη κατακτήσει, είναι σημαντικό να ζητήσει τη συμβουλή ειδικού.Δεν χρειάζεται να περιμένουμε απλώς «να μεγαλώσει και να μιλήσει».Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί είτε να καθησυχάσει την οικογένεια είτε να εντοπίσει έγκαιρα μια δυσκολία και να καθοδηγήσει τους γονείς σχετικά με το πώς μπορούν να ενισχύσουν την επικοινωνία του παιδιού.
Οθόνες και λόγος: τι πρέπει τελικά να θυμόμαστε;
Οι οθόνες δεν είναι από μόνες τους ο «εχθρός» της γλωσσικής ανάπτυξης και δεν μπορούμε να αποδώσουμε κάθε καθυστέρηση λόγου στη χρήση τους.Αυτό που γνωρίζουμε, όμως, είναι ότι τα παιδιά χρειάζονται πραγματική επικοινωνία, παιχνίδι, κοινή προσοχή και αλληλεπίδραση για να αναπτύξουν τις γλωσσικές τους δεξιότητες.Γι' αυτό το σημαντικότερο ερώτημα ίσως δεν είναι μόνο:«Πόση ώρα βλέπει οθόνη το παιδί μου;»αλλά:«Πόσο χρόνο μέσα στην ημέρα έχει για να παίξει, να επικοινωνήσει, να εξερευνήσει και να μιλήσει μαζί μας;»Γιατί καμία οθόνη, όσο «εκπαιδευτική» κι αν είναι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη επικοινωνία.
Λένα Λογοθέτη Λογοθεραπεύτρια
LogOtherapy – Κέντρο Ειδικών Θεραπειών